Kinh tế Việt Nam đang tụt hậu khá rõ

Chia sẻ tại Diễn đàn kinh tế Việt Nam: Tổng kết 30 năm phát triển kinh tế Việt Nam (1986 - 2015), ông Nguyễn Quang Thái - chuyên gia kinh tế cao cấp - Hội kinh tế Việt Nam cho biết, mặc dù Việt Nam đã có tiến bước ngoạn mục từ trình độ phát triển thấp, nhưng các nước hầu hết đã phát triển cao hơn nước ta. Ngay cả các nước có thể coi là “tụt hậu” như Campuchia, Lào và Myanmar cũng đang chuyển động mạnh, với tốc độ tăng trưởng mấy năm nay đều cao hơn Việt Nam.

Lý giải về vấn đề này, ông Thái cho biết, mặc dù một số ngành của Việt Nam có “lợi thế so sánh” như trồng lúa, nhưng do không chú trọng chất lượng nên hiệu quả thu về thấp. Xuất khẩu lúa đến nay không có thương hiệu quốc gia. Năng suất lúa tuy cao hơn, nhưng chất lượng hạt gạo kém, nên năng suất lao động thêm tụt hậu trong nông nghiệp, từ đó, năng suất lao động cả nước tụt sâu. Các lĩnh vực về lâm nghiệp và thủy sản cũng có tiến bộ nhưng chất lượng kém, gây khó khăn trong điều kiện hội nhập.

“Ngành công nghiệp gần đây nổi lên lại phụ thuộc vào các thương hiệu của doanh nghiệp FDI, trong khi các ngành then chốt của nền kinh tế đề ra đã lâu, nhưng doanh nghiệp nội địa chưa thể vươn tới. Hiện nay, gần như không có ngành công nghiệp thể chế nào mà công ty trong nước có thể chiếm lĩnh thị trường”, chuyên gia kinh tế cao cấp - Hội kinh tế Việt Nam nói.

Ông Thái cũng phân tích thêm, năm 1990, khoảng cách thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam so với trung bình thế giới khoảng 4.000 đô la Mỹ. Đến nay, khi GDP bình quân của Việt Nam đạt 2.000 đô la Mỹ thì GDP bình quân thế giới đã vượt 10.000 đô la Mỹ, tức khoảng cách phát triển đã lên gấp 2 lần. Điều đó cũng có nghĩa là “sức mạnh kinh tế” của quốc gia không được cải thiện, dù dân số đã tăng nhanh gần hai lần. Đó là chưa kể đến các khía cạnh tụt hậu về cơ sở hạ tầng, chất lượng nguồn nhân lực, khoa học-công nghệ, thể chế…còn khó khăn không nhỏ khi thế giới ngày càng hội nhập sâu, nguồn cân đối tài chính lại có hạn.

Đưa ra nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này, chuyên gia kinh tế cao cấp – Hội kinh tế Việt Nam cho biết, do tư duy cũ kỹ, chọn sai mô hình tăng trưởng và chưa có thể chế mạnh tạo động lực phát triển. Kinh tế Việt Nam không chỉ tụt hậu xa hơn, mà trong nhiều chiều đang đi “lạc điệu” so với xu hướng chung của thế giới.

Phụ thuộc Trung Quốc là nguy cơ tiềm ẩn

Cũng liên quan đến quá trình phát triển kinh tế của Việt Nam, ông Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam nhận định, trong 30 năm qua, thành tựu quan trọng bậc nhất của Đổi mới là việc chuyển nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp dựa trên nền tảng nền kinh tế nông nghiệp -  nông dân cổ truyền sang kinh tế thị trường. Nhờ đó, đất nước thoát khỏi phương thức phát triển lạc hậu, biến quá trình này thành xu hướng không thể đảo ngược. Đây là kết quả của sự liên tục đổi mới tư duy phát triển, chuyển hóa sức mạnh của tư duy phát triển mới, phù hợp với xu hướng chung của thế giới, thành các thành tựu kinh tế hiện thực.

Tuy nhiên, ông Thiên cũng cho biết, những thành tựu phát triển đã đạt được không bảo đảm rằng Việt Nam sẽ tiếp tục thành công trong những giai đoạn tiếp theo. Một loạt các vấn đề cấu trúc đang cản trở khả năng phát triển đột phá của đất nước. Đó là sự méo mó của thị trường gây ra bởi sự độc quyền và đặc quyền của doanh nghiệp Nhà nước, sự yếu kém của hệ thống tài chính và những nút thắt thể chế, kỹ năng thấp của nguồn nhân lực, chi phí vận tải đắt đỏ, tiếp cận tín dụng, năng lượng và đất đai khó khăn.

"Trong bối cảnh thế giới đang trải qua một thời kỳ hết sức phức tạp, cùng với đó là các vấn đề xã hội khác như môi trường xuống cấp, biến đổi khí hậu, dân số già hóa cần được giải quyết, thì việc Việt Nam cam kết hội nhập ở đẳng cấp cao nhất đang đặt ra những thách thức to lớn. Việc lựa chọn sai mô hình phát triển có thể đưa đất nước đi ngược lại tiến trình phát triển và sẽ tụt hậu phát triển ngày càng xa hơn", ông Thiên nhận định.

Liên quan đến xếp hạng cạnh tranh và thu nhập bình quân đầu người của Việt Nam, ông Thiên cũng cho biết, Việt Nam là nước đứng thứ 99 về năng lực cạnh tranh song thu nhập bình quân đầu người lại chỉ ở mức 1.400 USD trong khi các nước có vị trí tương đương mức thu nhập bình quân đầu người lên tới 7.545 USD.

“Việt Nam đang hội nhập sâu rộng với độ mở lớn nhưng kinh tế Việt Nam vẫn có tính lệ thuộc vào nhập khẩu, đặc biệt là phụ thuộc nhập khẩu đầu vào từ Trung Quốc làm méo mó nền kinh tế”, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam nhấn mạnh.

Nêu quan điểm về vấn đề này, ông Vũ Tuấn Anh, Viện Kinh tế Việt Nam cho biết, phát triển công nghiệp của Việt Nam trong nhiều năm qua vẫn phụ thuộc phần lớn vào vốn và kỹ thuật nước ngoài, cũng như năng lực nội sinh cho công nghiệp hóa yếu.

Cũng theo ông Tuấn Anh, hiện các doanh nghiệp Việt Nam đầu tư đổi mới công nghệ ở mức thấp. Tính ra chi phí chỉ khoảng 0,2-0,3% doanh thu. Trong khi đó, ở Ấn Độ là 5%, Hàn Quốc là 10%... Điều đáng lo ngại là phần lớn các doanh nghiệp trong lĩnh vực sản xuất đều hài lòng với trình độ công nghệ hiện tại mà họ đang sử dụng.

Dẫn chứng về vấn đề này, ông Tuấn Anh nói, cả nước có trên 1.600 tổ chức khoa học công nghệ, với hơn 4 triệu người có trình độ cao đẳng, đại học. Trong khi năm 2011, số bằng sáng chế đăng ký ở Mỹ của Nhật là hơn 46.000, Hàn Quốc hơn 12.000, Trung Quốc hơn 3.100, Singapore 647, Malaysia 161, Thái Lan 53, Philippines 27, Indonesia 7, thì Việt Nam chỉ là 0.