Khi họ “ngâm tôm” hồ sơ của doanh nghiệp, thì họ có cơ hội nhũng nhiễu doanh nghiệp để kiếm tiền. Doanh nghiệp muốn giảm giờ nộp thuế thì phải nộp tiền. Ông Trần Đình Thiên.

PV - Điều quan trọng nhất là phải thiết lập được chức năng, nhiệm vụ của cá nhân và quy trách nhiệm cá nhân. Nó sẽ giúp thay đổi thể chế, tạo đột phá cho bộ máy. Chỉ có như vậy mới thực sự giúp cải thiện môi trường kinh doanh ở Việt Nam. Ông Trần Đình Thiên, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, trao đổi với báo giới.

PV: Ông nhìn nhận thế nào về những nỗ lực cải cách của ngành thuế - ngành đang có những cải cách quan trọng, và đáng kể nhất hiện nay?

- Ông Trần Đình Thiên: Việt Nam mất 872 giờ nộp thuế, trong khi các nước ASEAN 6 trung bình chỉ mất 171 giờ. Vì sao có khoảng cách 700 giờ, lớn đến mức phi lý như thế?.

Tính thuế chủ yếu là cộng, trừ, nhân, chia, về mặt toán học ta không thể thua họ. Ngành thuế đã nối mạng hết, khai thuế qua mạng, thì không có lý gì để biện minh về mặt kỹ thuật. Tức là về mặt năng lực tính toán cũng như công nghệ không thể đổ lỗi. Vậy chỉ còn lại lý do về bộ máy, con người, tức là về mặt thể chế có vấn đề.

PV: Ông có thể giải thích rõ hơn?

- Từ năm 2011-2014, Việt Nam chỉ giảm được vỏn vẹn 70 giờ nộp thuế. Chỉ có lý do cơ bản nhất là họ không muốn giảm. Thế thì tự nhiên Nhà nước phải trả tiền cho 700 giờ không làm việc. Họ chỉ ngâm hồ sơ đấy thôi, không làm gì cả. Lương đang bị kêu là thấp nhưng thực ra lại không thấp nếu tính theo giờ hay sản phẩm. Nếu lấy lương chia cho 171 giờ, loại bỏ 700 giờ không làm việc, thì có khi lương của họ còn cao hơn ASEAN.

PV: Động cơ nào dẫn đến việc công chức không làm việc, theo ông?

- Bộ máy đang vận hành theo cơ chế càng không làm việc thì thu nhập càng cao. Nó ngược với các nước, càng lao động nhiều thì lương càng cao. Vì sao? Vì khi họ “ngâm tôm” hồ sơ của doanh nghiệp, thì họ có cơ hội nhũng nhiễu doanh nghiệp để kiếm tiền. Doanh nghiệp muốn giảm giờ nộp thuế thì phải nộp tiền.

Động cơ đã bị thiết kế méo mó đi. Những chuyện ấy ở Việt Nam xưa nay ai cũng đều đoán lờ mờ. Nhưng chỗ này nó hiện ra rất rõ: giảm giờ nộp thuế là mất tiền (vào túi họ).

PV: Nhưng, như ông thấy đấy, vấn đề 700 giờ đã được xử lý rất nhanh?

- Bản chất của câu chuyện là hệ thống điều hành của Việt Nam xưa nay gắn với trách nhiệm tập thể, cá nhân không chịu trách nhiệm, cho nên bộ máy không làm việc. Lần này, Chính phủ yêu cầu cá nhân phải chịu trách nhiệm. Ông không làm được việc đấy thì ông đi chỗ khác, chỗ nào tôi chưa biết, nhưng chắc chắn không phải chỗ này. Điều quan trọng ở đây là Chính phủ tạo cơ chế rất rõ ràng, gắn con người với chức năng và trách nhiệm. Như anh thấy, chỉ cần có nguyên tắc thế, tức là yêu cầu họ làm việc đi, là đâu vào đấy. Ngành thuế giảm mấy trăm giờ rất nhanh.
Nhóm tư vấn Thủ tướng có kiến nghị là lãnh đạo ngành cần đưa ra cam kết, nếu sau đó không làm được thì các ông thôi lãnh đạo, đi khỏi vị trí đấy.

PV: Ông nhìn nhận như thế nào về chương trình cải cách thể chế đang được triển khai trên quy mô lớn hiện nay?

- Theo xếp hạng của Ngân hàng Thế giới, Việt Nam được xếp ở nhóm thứ 4 về năng lực cạnh tranh. Nhóm này bao gồm các nước xếp hạng từ 90-120 trên thế giới về năng lực cạnh tranh và có mức thu nhập trung bình là 7.600 đô la Mỹ/người. Ở đồ thị này, Việt Nam được xếp thứ 99, tức ở mức trên của bảng xếp hạng, nhưng chỉ có thu nhập trung bình là 1.400 đô la Mỹ/người.
Những con số trên cho thấy, về nguyên tắc, lẽ ra chúng ta phải được thu nhập bình quân là 7.600 đô la Mỹ/người nhưng thực tế ta chỉ được hơn 1.400 đô la Mỹ/người. Vì sao lại như vậy? Gần 30 năm đổi mới chỉ được thêm hơn 1.000 đô la Mỹ. Phải có cái gì đấy cản trở. Tôi cho rằng, những vướng mắc về thể chế mà tháo gỡ được sẽ giúp thu nhập bình quân tăng thêm vài ngàn đô la Mỹ. Dư địa cho Việt Nam có thu nhập cao là rất lớn. Vì vậy, nỗ lực của chúng ta nên tập trung giải quyết điều đó.

PV:  Cụ thể nên như thế nào, thưa ông?

- Từ câu chuyện thực tế của ngành thuế suy ra, cốt lõi của hệ thống điều hành đơn giản là gắn với trách nhiệm cá nhân. Chức năng mà ông gánh trong bộ máy nó phải ràng và ông phải chịu trách nhiệm với cái chức năng ấy.

Cần làm sao trong năm nay tập trung cải cách bộ máy nhà nước theo hướng chức năng, nhiệm vụ cá nhân phải được phân định rõ ràng, để khác đi với thực tế là bộ máy của mình xưa nay không ai chịu trách nhiệm. Bộ máy đang được thiết kế không theo công việc, mà nó chỉ giải quyết việc làm cho con người thôi. Thế cho nên bộ máy càng đông người thì công việc càng không chạy, mà càng không chạy có nghĩa là nó cần thêm người, mà cứ càng thêm người thì càng không chạy, như vậy là càng luẩn quẩn.

PV TS Trần Đình Thiên